Quảng Trị: Nét văn hóa đặc sắc của người Vân kiều qua tiếng đàn Ta lư

Dòng chảy hối hả của cuộc sống hiện đại, đã và đang tác động mạnh mẽ đến kinh tế – xã hội vùng đồng bào DTTS. Nhạc cụ mới ra đời, phương tiện nghe nhìn hiện đại cũng hiện hữu ngày một nhiều hơn trong đời sống thường ngày của đồng bào. Do đó, xu thế thưởng thức âm nhạc, giải trí của người đồng bào cũng thay đổi. Nhạc cụ mới, phương tiện nghe nhìn hiện đại có sức hấp dẫn đối với giới trẻ. Các loại nhạc cụ và những làn điệu dân ca truyền thống của đồng bào DTTS, cũng theo đó mà vơi đi là điều khó tránh khỏi! Thế nhưng, thực tế có không ít người dân, nghệ nhân luôn đau đáu với việc giữ gìn giá trị bản sắc văn hóa truyền thống của dân tộc. Nghệ nhân Hồ Văn Vát, tên thường gọi là Pả Hơi (SN 1970), ở thôn Ka Tăng, xã Lao Bảo vẫn miệt mài bên những ống tre, thanh gỗ để giữ gìn “phần hồn” của người Vân Kiều là một lát cắt điển hình như thế làm nên bản sắc của đồng bào các dân tộc thiểu số nơi miền sơn cước này.

Là người con Vân Kiều, ông Pả Hơi yêu tiếng đàn Ta lư, khèn bè và cả điệu hát của dân tộc mình từ bé. Cũng bởi yêu nhạc cụ dân tộc, mà ông thường xuyên có mặt và tham gia các lễ hội truyền thống của dân bản tổ chức. 

Âm thanh trong trẻo của tiếng đàn Ta lư bay bổng đã theo đó ngấm sâu vào máu thịt ông Pả Hơi. Cơ duyên đến khi ông còn là một thanh niên. Trong những chuyến sang nước bạn Lào thăm người thân, thấy đồng bào Vân Kiều bên đó vẫn giữ được nghề chế tác nhạc cụ, ông đã tự bỏ tiền mua về để nghiên cứu. Pả Hơi tháo rời từng bộ phận, tỉ mẩn tìm hiểu cấu trúc của lưỡi gà, cách bố trí ống tre và các phím đàn. “Sau nhiều năm tự tìm tòi, học hỏi và trải qua không ít lần thất bại, cuối cùng tôi cũng đã chế tác thành công những chiếc khèn, cây đàn đầu tiên đạt chuẩn về cả hình thức lẫn âm thanh”, Pả Hơi chia sẻ.

Kiên trì chịu khó cộng với niềm đam mê, ông Pả Hơi đã chơi được nhiều loại nhạc cụ truyền thống cha ông để lại. Đồng thời, ông còn chế tác thành công khèn bè và đàn Ta lư lứa khi còn rất trẻ. Từ đó, những cây đàn này cũng theo ông đi biểu diễn nhiều nơi. Mỗi buổi tối, sau bữa cơm ấm cúng cùng gia đình, ông dành thời gian tự tập luyện khèn bè, đàn và hát các làn điệu dân ca. Với ông Pả Hơi, âm thanh của các loại nhạc cụ truyền thống và các điệu hát đã trở thành một phần không thể thiếu trong cuộc sống.

Để làm ra một cây đàn Ta lư hay chiếc khèn bè đúng nghĩa, người làm phải bỏ ra rất nhiều công sức. Vật liệu làm khèn phải là loại tre, nứa già lấy từ rừng sâu, được phơi nắng và hơ qua lửa để nắn cho thật thẳng. Đối với đàn Ta lư, Pả Hơi thường chọn gỗ mớc hoặc gỗ mít làm nguyên liệu chính. Gỗ sau khi đốn hạ được phơi khô từ một đến hai tháng để bảo đảm độ bền và không bị nứt. Cấu trúc đàn nhìn qua gần giống đàn măng-đô-lin nhưng phần bầu đàn nhỏ hơn, cần đàn dài và có từ 2-4 dây. Dây đàn truyền thống thường dùng là dây tơroa hoặc dây thép bền, càng sử dụng lâu càng săn chắc, cho âm thanh rộn rã, vui tươi.

Riêng với khèn bè, sự tỉ mỉ càng tăng lên gấp bội. Khèn bè của người Vân Kiều, Pa Kô thường có cấu trúc gồm 14 ống tre gắn kết lại. Công đoạn khó nhất là chế tác lưỡi gà-bộ phận tạo âm thanh. Từng chiếc lưỡi gà được ông kỳ công tạo tác từ bạc cũ hoặc đồng chất lượng cao, dát mỏng đến mức tối đa để tiếng khèn khi thổi ra đạt độ réo rắt, bay bổng.

Chia sẻ về nỗi lòng của mình, Pả Hơi tâm sự: “Với tôi, khèn bè và đàn Ta lư không chỉ là nhạc cụ, mà là linh hồn, là tiếng lòng của cha ông để lại. Nếu lớp già này mai một mà không có người nối tiếp, những thanh âm này sẽ bị lãng quên theo thời gian. Tôi luôn sẵn sàng truyền dạy cho bất cứ ai, nhất là những người trẻ có tâm huyết. Chỉ mong thế hệ sau hiểu được giá trị của văn hóa dân tộc mình, biết cầm cây đàn, thổi tiếng khèn để bản sắc người Vân Kiều mãi trường tồn”.

Phó Chủ tịch UBND xã Lao Bảo Nguyễn Thị Thanh Nga cho biết, UBND xã luôn xác định việc bảo tồn bản sắc văn hóa dân tộc, trong đó có khèn bè và đàn Ta lư, là nhiệm vụ trọng tâm. Những nghệ nhân như Pả Hơi chính là những “kho tàng sống” quý giá của địa phương. Thời gian tới, chúng tôi sẽ tiếp tục phối hợp mở các lớp truyền dạy, tạo không gian biểu diễn thường xuyên trong các lễ hội để tôn vinh và phát huy giá trị văn hóa truyền thống. Đồng thời, xã sẽ có những hình thức biểu dương, hỗ trợ kịp thời cho các nghệ nhân tâm huyết để họ yên tâm gắn bó và trao truyền nghề cho thế hệ mai sau.

Bằng vốn hiểu biết sâu sắc cũng như kinh nghiệm của mình, ông Pả Hơi trở thành hạt nhân trong các phong trào văn nghệ quần chúng. Ông Pả Hơi còn biểu diễn phục vụ khách du lịch đến tham quan, trải nghiệm tại điểm du lịch ở mảnh đất miền sơn cước này góp phần thu hút du khách, phát triển kinh tế, du lịch cho quê hương. Thông qua đó, giới thiệu và quảng bá nét đẹp văn hóa truyền thống của đồng bào Vân Kiều đến với du khách thập phương.

Với trái tim nặng lòng cùng di sản, nghệ nhân Hồ Văn Vát đã dành trọn tâm huyết nghiên cứu, chế tác thành công khèn bè và đàn Ta lư truyền thống. Không chỉ tài hoa trong kỹ nghệ, ông còn là cầu nối quan trọng, tích cực truyền dạy và lan tỏa tình yêu văn hóa Vân Kiều cho thế hệ trẻ nơi vùng biên viễn tỉnh Quảng Trị.